Vegetable Grafting: Review paper abstract for farmers (किसानले तरकारीमा कलमी किन र कसरी गर्ने?)
👉
1. Vegetable
Grafting: A Climate-Smart Technology Transforming Modern Vegetable Production
Vegetable production throughout the world is becoming
increasingly difficult due to climate change, continuous monocropping,
declining soil health, and the rapid spread of soil-borne diseases. Farmers
growing tomato, brinjal, chilli, cucumber, watermelon, melon, and other
high-value vegetables often suffer heavy economic losses from bacterial wilt,
Fusarium wilt, Phytophthora root rot, root-knot nematodes, flooding, salinity,
drought, and extreme temperatures. Chemical pesticides and soil fumigants
provide only temporary relief, are expensive, and often fail because many
pathogens survive deep within the soil for years. As environmentally friendly
alternatives become increasingly important, vegetable grafting has emerged as
one of the most effective and sustainable technologies for improving crop
productivity. Instead of relying solely on pesticides, grafting combines a
high-yielding commercial variety (scion) with a disease-resistant and vigorous
root system (rootstock), allowing farmers to harvest healthier crops even under
stressful field conditions. Today, grafting is widely practiced in Japan,
Korea, China, Europe, and many tropical countries and is rapidly expanding to
other parts of the world because of its proven ability to increase crop
resilience and profitability.
Fig1- Rootstock plant (local Brinjal) for tomato grafting
Vegetable grafting is the process of joining two
compatible plants so that they grow as a single plant. The upper portion, known
as the scion, determines fruit characteristics such as yield, shape, color,
taste, and market preference, while the lower portion, known as the rootstock,
provides a vigorous root system that absorbs water and nutrients efficiently
and protects the plant from soil-borne diseases and environmental stresses.
After grafting, the vascular tissues of the scion and rootstock reconnect,
allowing water, nutrients, minerals, hormones, and other biochemical signals to
move freely throughout the plant. Once healing is complete, the grafted
seedling functions like a naturally developed plant but possesses the combined
advantages of both parents. This biological partnership enables farmers to grow
susceptible but high-yielding vegetable varieties in fields where production
would otherwise be impossible because of persistent soil diseases or
unfavorable environmental conditions.
For successful grafting, compatibility between the scion
and rootstock is essential. Even disease-resistant rootstocks cannot perform
well if they are physiologically incompatible with the chosen scion. Therefore,
selecting compatible plant materials is the first step toward successful
grafted vegetable production. Studies have shown that graft compatibility above
90% can be achieved when appropriate rootstocks are selected and proper grafting
techniques are followed.
3. How Grafting
Strengthens Plant Physiology beyond Disease Resistance
Many farmers believe that grafting only protects plants from diseases, but its physiological benefits are much broader. Vigorous rootstocks develop larger and healthier root systems capable of absorbing greater quantities of water and mineral nutrients from deeper soil layers. These roots also produce higher levels of natural plant hormones such as Cytokinins and gibberellins, which stimulate cell division, maintain leaf greenness, improve flowering, reduce premature aging, and support continuous fruit development. Consequently, grafted vegetables usually exhibit stronger vegetative growth, better nutrient-use efficiency, higher tolerance to drought, flooding, salinity, and temperature extremes, and longer harvesting periods compared with non-grafted crops. This improved physiological efficiency explains why grafted vegetables often outperform ordinary plants even when disease pressure is relatively low.
Another important advantage is that vigorous root systems
continue functioning under stressful environmental conditions where ordinary
roots fail. During flooding, drought, or saline conditions, grafted plants
maintain better water balance, improved photosynthesis, and more stable growth
because the resistant rootstock protects the plant from root damage. As climate
change increases the frequency of extreme weather events, these physiological
advantages make grafting one of the most practical climate-resilient
technologies available for commercial vegetable production.
4. Disease
Management: Why Grafting Often Performs Better Than Chemicals
Soil-borne pathogens are among the most destructive enemies of vegetable production because they remain hidden in the soil for many years and infect plants through their roots. Diseases such as bacterial wilt (Ralstonia solanacearum), Fusarium wilt, Verticillium wilt, Phytophthora blight, and root-knot nematodes can destroy entire fields, especially under warm and humid conditions. Unfortunately, chemical pesticides often fail to provide satisfactory control because these pathogens survive deep within the soil or inside the plant's vascular system. Continuous use of chemicals also increases production costs, environmental pollution, and the risk of pesticide resistance. For these reasons, grafting onto disease-resistant rootstocks has become one of the most reliable integrated disease management strategies worldwide.
Research on grafted tomato has shown that resistant
eggplant rootstocks can dramatically reduce bacterial wilt incidence, improve
plant survival, and increase marketable yield without reducing fruit quality.
However, grafting should not be viewed as a complete replacement for good
agricultural practices. Proper sanitation, crop rotation where possible,
balanced fertilization, quality irrigation water, and effective insect
management remain essential for achieving maximum benefits from grafting
technology.
5. Choosing the
Right Rootstock: The Foundation of Successful Vegetable Grafting
The success of vegetable grafting depends more on
selecting the appropriate rootstock than on the grafting operation itself.
Different rootstocks possess different strengths. Some provide excellent
resistance to bacterial wilt, while others tolerate flooding, salinity,
drought, root-knot nematodes, or Phytophthora root rot. Therefore, farmers
should never select rootstocks simply because they are easily available or
inexpensive. Instead, rootstock selection should always be based on the major
production constraints of the field, local climate, soil conditions, and
compatibility with the chosen scion variety. Using an unsuitable rootstock may
result in poor graft compatibility, weak growth, reduced yield, or failure to
control the target disease, making the entire grafting effort ineffective.
Another critical consideration is the quality and age of
seedlings used for grafting. Successful grafting requires healthy seedlings
with nearly identical stem diameters, usually when the third true leaf has
emerged. In many crops, rootstock seeds should be sown several days earlier
than scion seeds so that both seedlings reach the correct stem diameter
simultaneously. Attempting to graft seedlings that differ greatly in age or
thickness often leads to poor vascular connection, delayed healing, weak
plants, and low survival. Therefore, careful nursery planning is one of the
most overlooked yet most important factors determining the success of
commercial vegetable grafting.
6. Field
Management after Transplanting: Small Mistakes Can Destroy the Benefits of
Grafting
The success of vegetable grafting does not end once the grafted seedlings are transplanted into the field. In fact, the first few weeks after transplanting determine whether the grafted plant will fully express its potential or gradually lose the advantages gained through grafting. Although grafted vegetables are generally managed like non-grafted crops, several critical practices are unique to grafted plants. Farmers should always transplant grafted seedlings on raised beds, particularly during the rainy season or in poorly drained soils, because prolonged waterlogging deprives roots of oxygen and encourages the development of soil-borne pathogens. Even when disease-resistant rootstocks are used, continuous flooding can reduce root activity, delay plant growth, and lower yield. Research has consistently shown that combining grafted plants with raised beds and rain shelters significantly improves off-season vegetable production, particularly in tropical and subtropical regions.
One of the most
common and costly mistakes farmers make is planting grafted seedlings too
deeply. The graft union—the point where the scion and rootstock
are joined—must always remain 5–8 cm above the soil surface. If
this union becomes buried, the scion often produces adventitious roots that
penetrate the soil. Once these roots become established, the scion bypasses the
disease-resistant rootstock and begins absorbing water and nutrients through
its own susceptible root system. As a result, bacterial wilt, Fusarium wilt,
Phytophthora root rot, nematodes, and other soil-borne pathogens can infect the
plant despite grafting. Many farmers mistakenly blame the rootstock for
grafting failure, while the actual cause is improper transplanting depth.
Maintaining the graft union above the soil throughout the crop cycle is
therefore one of the most important rules of successful grafted vegetable
production.
7. Common
Farmer Mistakes That Greatly Reduce Grafting Success
Many farmers
believe that grafting itself guarantees higher yield, but in reality, the benefits
depend entirely on proper management. One frequent mistake is
selecting rootstocks based solely on availability rather than disease
resistance or environmental adaptation. A rootstock that performs well against
bacterial wilt may not tolerate Phytophthora or flooding, while another may be
excellent under saline conditions but less suitable for drought. Therefore,
rootstock selection should always be based on the major soil problems of the
production area rather than market availability alone. Similarly, grafting
seedlings with different stem diameters or different physiological ages often
results in poor cambial contact, weak vascular connection, delayed healing, and
ultimately lower survival rates.
Fig-Use thin grafting plastic so that there will be good combination of scion and stock
Another serious
mistake is neglecting the healing and acclimatization process. Immediately
after grafting, the newly joined seedlings are unable to transport sufficient
water because the vascular tissues have not yet reconnected. If exposed to
direct sunlight, strong wind, or low humidity during this period, the scion
loses water rapidly, wilts, and eventually dies. Maintaining high relative
humidity (above 85%), moderate temperatures (25–32°C), and low light intensity
for several days allows the graft union to heal successfully. Likewise, farmers
should never move grafted seedlings directly from the healing chamber into the
open field. Gradual hardening through controlled ventilation and increasing
sunlight exposure enables seedlings to adapt to field conditions without
physiological shock.
8. Physiological
Facts about Grafted Vegetables That Many Farmers and Technicians Overlook
The primary benefit
of grafting is not simply disease resistance—it is the creation of a more efficient
root system. Vigorous rootstocks absorb larger quantities of
water and mineral nutrients, allowing the scion to maintain continuous growth
even under stressful environmental conditions. They also synthesize greater
amounts of naturally occurring plant hormones such as cytokinins and
gibberellins, which stimulate shoot development, delay leaf senescence, enhance
flowering, and prolong fruit production. As a result, grafted vegetables
frequently remain productive for a longer period than non-grafted plants,
particularly under protected cultivation or during off-season production. This
physiological advantage explains why grafted crops often show greater
resilience rather than merely surviving diseases.
Another little-known fact is
that grafting is not a substitute for good crop management. Disease-resistant rootstocks cannot compensate for poor drainage, excessive fertilizer application, severe nutrient imbalance, or continuous monocropping without sanitation. Excessive nitrogen fertilization, especially under poorly drained conditions, encourages succulent growth that may increase susceptibility to several diseases and reduce fruit quality. Likewise, grafting cannot overcome severe viral diseases transmitted by insects such as whiteflies or thrips because these pathogens infect the scion directly. Farmers should therefore view grafting as one component of an integrated production system that also includes healthy seedlings, balanced fertilization, proper irrigation, crop rotation where possible, insect management, and good field hygiene.
9. Farmer's
Golden Rules: What Every Grower Must Do—and Must Never Do—When Using Grafted
Seedlings
Successful
vegetable grafting depends as much on management as on the graft itself.
Farmers should always choose disease-resistant rootstocks suitable for
local soil conditions, use healthy seedlings of similar stem diameter, maintain
strict sanitation during grafting, heal grafted plants under high humidity and
low light, transplant on raised beds, keep the graft union above the soil,
remove rootstock suckers and scion adventitious roots whenever they appear,
provide staking for vigorous plants, and regularly monitor the crop for insects
and diseases. These simple practices preserve the advantages of grafting and
ensure higher survival, improved yield, and longer harvesting periods.
Equally important are the practices farmers must never do.
Never bury the graft union beneath the soil, never allow scion roots to reach
the ground, never use incompatible or disease-susceptible rootstocks, never
expose freshly grafted seedlings to direct sunlight before healing is complete,
never over-irrigate poorly drained fields, never ignore rootstock suckers, and
never assume grafting alone can replace good agricultural practices. Farmers who
avoid these mistakes generally obtain healthier plants, greater tolerance to
bacterial wilt, flooding, and other soil-related stresses, and more stable
production under increasingly unpredictable climatic conditions. When combined
with proper crop management, vegetable grafting becomes one of the most
reliable technologies for sustainable, high-value vegetable production.
१. तरकारीमा कलमी (Vegetable
Grafting): जलवायु परिवर्तन र माटोजन्य रोगविरुद्धको दिगो समाधान
विगत केही दशकयता विश्वभर तरकारी उत्पादन जलवायु
परिवर्तन, माटोको गुणस्तरमा आएको गिरावट, एउटै जमिनमा निरन्तर एउटै बाली (continuous monocropping) लगाउने प्रवृत्ति तथा माटोजन्य रोगहरूको तीव्र फैलावटका कारण
चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। विशेषगरी टमाटर, भण्टा, खुर्सानी, काँक्रा, खरबुजा तथा तरबुजा
जस्ता उच्च मूल्यका तरकारीहरू ब्याक्टेरियल विल्ट (Bacterial wilt), फ्युजेरियम
विल्ट (Fusarium wilt), फाइटोफ्थोरा (Phytophthora), भर्टिसिलियम विल्ट, जरागाँठे निमाटोड
(Root-knot nematode), पानी जम्ने समस्या, अत्यधिक नुनिलोपन तथा तापक्रमको चरम उतारचढावबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित
भइरहेका छन्। यस्ता रोगहरू वर्षौंसम्म माटोमै जीवित रहने भएकाले रसायन प्रयोग गरेर
पूर्ण नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ। यही कारणले विश्वभर वातावरणमैत्री, दिगो तथा आर्थिक रूपमा लाभदायक प्रविधिका रूपमा तरकारी
कलमी (Vegetable Grafting) को प्रयोग तीव्र
रूपमा बढिरहेको छ। कलमी प्रविधिमा उत्पादन र फलको गुणस्तर राम्रो हुने जात (Scion) लाई रोग तथा प्रतिकूल वातावरण सहन सक्ने बलियो
मूलवृन्त (Rootstock) सँग जोडिन्छ। यसरी एउटै बिरुवामा दुवैका
उत्कृष्ट गुणहरू समाहित हुँदा रोगको प्रकोप घट्नुका साथै उत्पादन, बिरुवाको आयु तथा आम्दानीसमेत उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गरेको छ। जापान र
कोरियामा यसको व्यावसायिक प्रयोग सन् १९२० को दशकदेखि सुरु भएको थियो भने आज चीन, ताइवान, युरोप र अन्य धेरै देशहरूमा यो आधुनिक
तरकारी उत्पादनको अभिन्न प्रविधि बनेको छ।
२. तरकारीमा कलमी भनेको
के हो ?
यसको वैज्ञानिक आधार
के हो ?
कलमी भन्नाले दुई फरक तर परस्पर अनुकूल बिरुवाका
भागहरूलाई जोडेर एउटा नयाँ कार्यक्षम बिरुवा बनाउने वैज्ञानिक प्रक्रिया हो।
माथिल्लो भागलाई साइन (Scion) भनिन्छ, जसले फलको आकार, स्वाद, रंग, उत्पादन तथा बजार मूल्य निर्धारण गर्छ भने तल्लो भाग अर्थात् मूलवृन्त
(Rootstock) ले बिरुवालाई बलियो जरा प्रणाली, माटोजन्य रोगविरुद्ध प्रतिरोध तथा प्रतिकूल वातावरण सहने क्षमता प्रदान
गर्छ। कलमी सफल भएपछि दुवै भागका जाइलम (Xylem) र फ्लोएम (Phloem) पुनः जोडिन्छन् र पानी, पोषक तत्व, वनस्पति हर्मोन तथा अन्य जैविक पदार्थहरू
सहज रूपमा आवागमन गर्न थाल्छन्। त्यसपछि बिरुवाले एउटै प्राकृतिक बिरुवाजस्तै काम
गरे पनि यसको जरा र माथिल्लो भागले आ-आफ्नो उत्कृष्ट गुण प्रदर्शन गर्छन्। यही
कारणले सामान्य अवस्थामा रोगले नष्ट गर्ने जातसमेत रोगग्रस्त खेतमा सफलतापूर्वक
उत्पादन गर्न सकिन्छ। तर कलमी सफल हुनका लागि साइन र मूलवृन्तबीच जैविक अनुकूलता (Graft Compatibility) अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। वैज्ञानिक
अनुसन्धानहरूले उपयुक्त मूलवृन्त छनोट गरेमा ९३–१०० प्रतिशतसम्म कलमी सफलता
प्राप्त गर्न सकिने देखाएका छन्।
३. कलमीले रोग मात्र
होइन, बिरुवाको सम्पूर्ण शरीरिक संरचनामा सुधार ल्याउँछ
धेरै कृषकहरू कलमीको मुख्य उद्देश्य रोग नियन्त्रण
मात्र हो भन्ने सोच्दछन्। वास्तवमा यसको प्रभाव त्यसभन्दा धेरै गहिरो हुन्छ। बलियो
मूलवृन्तले माटोको गहिराइसम्म फैलिएको विशाल जरा प्रणाली विकास गर्छ, जसले सामान्य बिरुवाको तुलनामा धेरै पानी, नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम तथा सूक्ष्म पोषक तत्वहरू अवशोषण
गर्न सक्छ। त्यति मात्र होइन,
मूलवृन्तमा उत्पादन हुने साइटोकाइनिन
(Cytokinin) र जिब्बेरेलिन (Gibberellin) जस्ता वनस्पति हर्मोनहरू साइनमा पुगेर कोशिका विभाजन बढाउने, पात लामो समयसम्म हरियो राख्ने, फूल तथा फलधारण
बढाउने र फल उत्पादन अवधि लम्ब्याउने कार्य गर्छन्। फलस्वरूप कलमी गरिएको बिरुवा
बढी हराभरा, बलियो, वातावरणीय तनाव
सहन सक्ने तथा लामो समयसम्म उत्पादन दिने हुन्छ। यही कारणले रोगको दबाब कम भएको
अवस्थामा समेत धेरै कलमी गरिएका बिरुवाले सामान्य बिरुवाभन्दा राम्रो वृद्धि र
उत्पादन दिने गरेका छन्।
यसका अतिरिक्त बाढी, खडेरी, अत्यधिक गर्मी वा नुनिलो माटो जस्ता प्रतिकूल अवस्थाहरूमा पनि बलियो
मूलवृन्तले जराको कार्यक्षमता जोगाइराख्ने भएकाले बिरुवामा पानीको सन्तुलन कायम
रहन्छ, प्रकाश संश्लेषण निरन्तर चलिरहन्छ र बिरुवा छिट्टै
मर्ने सम्भावना कम हुन्छ। यही विशेषताका कारण जलवायु परिवर्तनको वर्तमान अवस्थामा
कलमी प्रविधिलाई Climate Smart Vegetable Technology को रूपमा हेरिएको छ।
४. माटोजन्य रोग नियन्त्रणमा
कलमी किन रसायनभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ ?
ब्याक्टेरियल विल्ट, फ्युजेरियम विल्ट, फाइटोफ्थोरा, भर्टिसिलियम विल्ट तथा जरागाँठे निमाटोड
जस्ता माटोजन्य रोगहरूले तरकारी खेतीमा ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याउने गर्छन्। यी
रोगजनकहरू माटोभित्र धेरै वर्षसम्म जीवित रहने भएकाले रसायन प्रयोग गरेर पूर्ण
नियन्त्रण गर्न लगभग असम्भव हुन्छ। विशेषगरी ब्याक्टेरियल विल्टको जीवाणु बिरुवाको
जाइलम नलीभित्र प्रवेश गरी पानीको आवागमन बन्द गरिदिने भएकाले बिरुवा हरियो
अवस्थामै एक्कासि ओइलिन्छ र अन्ततः सुक्छ। यस्ता अवस्थामा रसायनको प्रभाव निकै
सीमित हुन्छ। त्यसैले विश्वभर रोगप्रतिरोधी मूलवृन्तमा कलमी गर्ने प्रविधिलाई
सबैभन्दा प्रभावकारी, वातावरणमैत्री तथा दिगो व्यवस्थापन रणनीतिका
रूपमा अपनाइएको छ। अनुसन्धानहरूले रोगप्रतिरोधी भण्टाको मूलवृन्तमा कलमी गरिएको
टमाटरमा ब्याक्टेरियल विल्टको संक्रमण उल्लेखनीय रूपमा घटेको, बिरुवाको बाँच्ने दर बढेको तथा बजारयोग्य उत्पादनमा वृद्धि भएको देखाएका
छन्। साथै फलको गुणस्तरमा कुनै उल्लेखनीय नकारात्मक प्रभाव पनि परेको पाइएन।
५. सफल कलमीको आधारः
सही मूलवृन्त छनोट र गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन
तरकारी कलमीको सफलतामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका मूलवृन्त
(Rootstock) को छनोटले खेल्छ। सबै मूलवृन्तका गुण एउटै
हुँदैनन्। केही मूलवृन्त ब्याक्टेरियल विल्ट प्रतिरोधी हुन्छन् भने केहीले पानी
जम्ने अवस्था राम्रोसँग सहन्छन्। कतिपय मूलवृन्त नुनिलो माटो, खडेरी वा निमाटोडविरुद्ध प्रभावकारी हुन्छन्। त्यसैले केवल बजारमा
उपलब्ध भएको वा सस्तो भएको आधारमा मूलवृन्त छनोट गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। आफ्नो
खेतमा मुख्य समस्या के हो—ब्याक्टेरियल विल्ट, फाइटोफ्थोरा, निमाटोड, पानी जम्ने समस्या वा नुनिलोपन—त्यसैअनुसार
उपयुक्त मूलवृन्त चयन गर्नुपर्छ। गलत मूलवृन्त प्रयोग गर्दा कलमी सफल देखिए पनि
उत्पादन, रोग प्रतिरोध तथा बिरुवाको वृद्धि अपेक्षित
स्तरमा पुग्दैन।
त्यसैगरी कलमी
गर्ने बिरुवाको उमेर र डाँठको मोटाइ पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। स्वस्थ, समान मोटाइ भएका बिरुवाहरूमा कलमी गर्दा दुवै भागका क्याम्बियम तह
राम्रोसँग मिलेर छिटो जोडिन्छन्। यदि मूलवृन्त र साइनको मोटाइ वा उमेर धेरै फरक
भयो भने भास्कुलर जडान राम्रोसँग नबन्ने, घाउ ढिलो निको
हुने तथा बिरुवा कमजोर हुने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले व्यावसायिक कलमी उत्पादनमा
नर्सरी व्यवस्थापन, बीउ छर्ने समयको योजना तथा गुणस्तरीय बिरुवा
उत्पादनलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।
६. कलमीपछि खेत व्यवस्थापनः
साना गल्तीले पनि कलमीको सबै फाइदा नष्ट गर्न सक्छ
धेरै कृषकहरूले कलमी सफलतापूर्वक सम्पन्न भएपछि काम
सकियो भन्ने ठान्छन्। तर वास्तवमा कलमी गरिएको बिरुवा खेतमा सारेपछिका पहिलो २–३
हप्ताले नै यसको भविष्य निर्धारण गर्छ। यही अवधिमा गरिएको सानो लापरबाहीले
रोगप्रतिरोध, उत्पादन क्षमता र बलियो वृद्धि जस्ता कलमीका
सबै फाइदाहरू समाप्त हुन सक्छन्। सामान्य बिरुवाको तुलनामा कलमी गरिएको बिरुवाको
व्यवस्थापन धेरै हदसम्म समान भए पनि केही अत्यन्त महत्वपूर्ण विशेष सावधानीहरू
अपनाउनैपर्छ। विशेषगरी वर्षायाम वा पानी जम्ने सम्भावना भएका क्षेत्रमा कलमी
गरिएको बिरुवा उचाइयुक्त ड्याङ (Raised Bed) मा रोप्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। लामो समयसम्म पानी जम्दा जराले
पर्याप्त अक्सिजन प्राप्त गर्न सक्दैन, जसले जराको वृद्धि
रोक्नुका साथै रोगजन्य जीवाणु र ढुसीहरूको सक्रियता बढाउँछ। रोग प्रतिरोधी
मूलवृन्त प्रयोग गरिएको भए पनि निरन्तर पानी जमिरहेमा जराको कार्यक्षमता घट्ने, बिरुवाको वृद्धि सुस्त हुने तथा उत्पादनमा उल्लेखनीय कमी आउने सम्भावना
रहन्छ। अनुसन्धानहरूले कलमी गरिएको बिरुवासँगै उचाइयुक्त ड्याङ र वर्षा संरक्षण
संरचना (Rain Shelter) प्रयोग गर्दा विशेषगरी वर्षायामको बेमौसमी
तरकारी उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुने देखाएका छन्।
कलमी गरिएको बिरुवामा कृषकहरूले गर्ने सबैभन्दा ठूलो
गल्ती भनेको बिरुवा धेरै गहिरो रोप्नु हो। कलमी जोडिएको भाग (Graft
Union) सधैं माटोको सतहभन्दा
कम्तीमा ५–८ से.मी. माथि रहनुपर्छ। यदि यो भाग माटोभित्र गाडियो भने साइन (Scion) बाट सहायक जरा (Adventitious Roots) विकास
हुन थाल्छ। ती जराहरू माटोसँग सम्पर्कमा आएपछि बिरुवाले रोगप्रतिरोधी मूलवृन्तलाई
प्रयोग गर्न छोडेर आफ्नै संवेदनशील जराबाट पानी र पोषक तत्व लिन थाल्छ। त्यसपछि
ब्याक्टेरियल विल्ट, फ्युजेरियम विल्ट, फाइटोफ्थोरा तथा निमाटोड जस्ता माटोजन्य रोगहरू पुनः बिरुवामा प्रवेश
गर्न सक्छन्। धेरै कृषकहरूले यस्तो अवस्थामा "कलमी नै राम्रो भएन" भनेर
निष्कर्ष निकाल्छन्, जबकि वास्तविक कारण गलत तरिकाले बिरुवा
रोप्नु हो। त्यसैले कलमी गरिएको बिरुवामा "कलमी जोडिएको भाग कहिल्यै माटोले
नछोपियोस्"
भन्ने नियम कहिल्यै बिर्सनु
हुँदैन।
कृषकले कहिल्यै नबिर्सनुपर्ने कुरा: कलमी जोडिएको भाग माटोभित्र
गाडिएपछि साइनबाट आफ्नै जरा निस्कन्छ र रोग प्रतिरोध गर्ने मूलवृन्तको भूमिका
समाप्त हुन्छ।
७. कलमी गरिएको तरकारीमा
कृषकहरूले गर्ने सामान्य गल्तीहरू
धेरै कृषकहरू कलमी गरिएको बिरुवा किन्नेबित्तिकै
उच्च उत्पादन सुनिश्चित हुन्छ भन्ने सोच राख्छन्। तर वास्तविकता त्यस्तो होइन।
कलमीको सफलता ५० प्रतिशत सही मूलवृन्त छनोटमा र बाँकी ५० प्रतिशत उचित
व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ। सबैभन्दा सामान्य गल्ती भनेको उपलब्ध
भएको जुनसुकै मूलवृन्त प्रयोग गर्नु हो। कुनै मूलवृन्त ब्याक्टेरियल विल्ट प्रतिरोधी हुन सक्छ तर
फाइटोफ्थोरा वा पानी जम्ने अवस्था सहन नसक्ने हुन सक्छ। त्यस्तै, कुनै मूलवृन्त नुनिलो माटो सहन सक्षम भए पनि निमाटोडविरुद्ध कमजोर हुन
सक्छ। त्यसैले खेतमा मुख्य समस्या के हो भन्ने पहिचान नगरी मूलवृन्त छनोट गर्नु
भविष्यको उत्पादन जोखिममा पार्नु हो।
अर्को गम्भीर गल्ती भनेको फरक उमेर वा फरक मोटाइ
भएका बिरुवामा कलमी गर्नु हो। यदि साइन र मूलवृन्तको डाँठको मोटाइ समान भएन भने
क्याम्बियम तह राम्रोसँग नमिल्ने,
पानी र पोषक तत्वको आवागमन
ढिलो हुने तथा बिरुवाको बाँच्ने सम्भावना कम हुने हुन्छ। कलमी गरेपछि बिरुवालाई
सिधै घाममा राख्नु, कम आर्द्रतामा छोड्नु वा उपचार (Healing) पूरा नहुँदै खेतमा सार्नु पनि असफलताको प्रमुख कारण
हो। कलमीपछि केही दिन ८५ प्रतिशतभन्दा बढी आर्द्रता, २५–३२°से. तापक्रम तथा कम प्रकाश आवश्यक पर्छ।
त्यसपछि क्रमशः घाम र बाहिरी वातावरणमा अभ्यस्त (Hardening) गराएर
मात्र खेतमा सार्नुपर्छ।
❌ कृषकले गर्ने ठूलो गल्ती: कलमी सफल भएपछि तुरुन्तै
बिरुवा खेतमा सार्नु
। यसले कलमी जोडिएको भाग पूर्ण
रूपमा नजोडिँदै बिरुवा ओइलिने र मर्ने सम्भावना अत्यधिक बढाउँछ।
८. कलमीबारे धेरै प्राविधिकले
समेत बेवास्ता गर्ने कायकिय (Physiological)
तथ्यहरू
धेरै मानिसहरू कलमीको मुख्य उद्देश्य रोग नियन्त्रण
मात्र हो भन्ने ठान्छन्। तर वैज्ञानिक दृष्टिले यसको सबैभन्दा ठूलो योगदान
बिरुवाको शरीरक्रियामा सुधार गर्नु हो। बलियो मूलवृन्तले बढी पानी, बढी खनिज तत्व तथा
बढी मात्रामा वनस्पति हर्मोन उत्पादन गर्छ। विशेषगरी साइटोकाइनिन (Cytokinin) र जिब्बेरेलिन (Gibberellin) जस्ता
हर्मोनहरूले नयाँ पातको वृद्धि,
कोशिका विभाजन, फूलको विकास तथा फल उत्पादनलाई सक्रिय बनाउँछन्। यही कारणले कलमी गरिएको
बिरुवा लामो समयसम्म हरियो रहन्छ,
छिट्टै बूढो हुँदैन, बढी फूल लाग्छ र लामो समयसम्म फल दिन्छ। धेरै कृषकहरूले यसलाई केवल
"मूलवृन्त बलियो भएकाले" भएको मान्छन्, तर वास्तविक कारण
बलियो जरा प्रणालीसँगै हुने हर्मोनको निरन्तर आपूर्ति पनि हो।
अर्को महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने कलमी कुनै पनि
हालतमा राम्रो व्यवस्थापनको विकल्प होइन। यदि खेतमा पानी निकास राम्रो छैन, अत्यधिक रासायनिक मल प्रयोग गरिएको छ, माटोको सन्तुलन
बिग्रिएको छ वा सेतो झिँगा, थ्रिप्सजस्ता कीराको नियन्त्रण गरिएको छैन
भने कलमीबाट पूर्ण लाभ प्राप्त हुँदैन। कलमीले मुख्य रूपमा माटोजन्य रोगहरू
नियन्त्रण गर्छ, तर भाइरसजन्य रोगहरूमा यसको प्रभाव सीमित
हुन्छ, किनकि भाइरस सिधै साइन (Scion) मा प्रवेश गर्छ। त्यसैले कलमीलाई राम्रो सिँचाइ, सन्तुलित मल व्यवस्थापन,
खेतको सरसफाइ, कीरा नियन्त्रण तथा उचित खेती प्रविधिसँगै प्रयोग गर्नुपर्छ।
वैज्ञानिक तथ्य: कलमीले केवल रोग प्रतिरोध मात्र होइन, बिरुवाभित्र प्राकृतिक रूपमा उत्पादन हुने हर्मोनहरूको सन्तुलनमा पनि
सुधार ल्याउँछ, जसले उत्पादन अवधि लम्ब्याउँछ।
९. सफल कलमीका लागि
कृषकले पालन गर्नैपर्ने सुनौलो नियमहरू
कलमी गरिएको तरकारीबाट अधिकतम उत्पादन लिन चाहने
प्रत्येक कृषकले केही आधारभूत नियमहरू अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्छ। सधैं
रोगप्रतिरोधी तथा स्थानीय अवस्थाअनुकूल मूलवृन्त छनोट गर्ने, स्वस्थ र समान मोटाइ भएका बिरुवामा मात्र कलमी गर्ने, कलमी गर्दा सफा ब्लेड र स्वच्छ उपकरण प्रयोग गर्ने, उपचार अवधिमा उच्च आर्द्रता कायम राख्ने, बिरुवालाई
उचाइयुक्त ड्याङमा रोप्ने, कलमी जोडिएको भागलाई माटोभन्दा माथि राख्ने, मूलवृन्तबाट उम्रिने सबै Sucker हटाउने, साइनबाट निस्कने सहायक जरा तुरुन्त काट्ने, बिरुवालाई बाँस वा ट्रेलिसमा बाँध्ने तथा नियमित रूपमा रोग–कीराको
अनुगमन गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यस्ता सामान्य देखिने अभ्यासहरूले कलमीको वास्तविक
लाभ सुरक्षित राख्छन् र बिरुवालाई लामो समयसम्म स्वस्थ राख्छन्।
कलमी सफल बनाउन
प्रविधि मात्र होइन, निरन्तर व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक
हुन्छ। उचित व्यवस्थापनका साथ प्रयोग गरिएको कलमी प्रविधिले ब्याक्टेरियल विल्ट, फ्युजेरियम, पानी जम्ने समस्या तथा अन्य माटोजन्य
तनावहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कम गरी उत्पादन, गुणस्तर तथा
आम्दानी तीनै क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छ।
कलमी (Grafted) तरकारी खेतीमा कृषकले अनिवार्य
रूपमा पालना गर्नुपर्ने तथा नगर्नुपर्ने १५ सुनौलो नियमहरू ✅ गर्नैपर्ने (Must
Do)
१.
रोगअनुसार सही मूलवृन्त (Rootstock) छनोट गर्नुहोस्।
खेतमा ब्याक्टेरियल विल्ट, फ्युजेरियम, निमाटोड, फाइटोफ्थोरा, पानी जम्ने वा नुनिलोपन जस्ता मुख्य समस्याको पहिचान गरी त्यसैअनुसार
रोग प्रतिरोधी मूलवृन्त प्रयोग गर्नुहोस्।
२.
स्वस्थ र समान मोटाइ भएका बिरुवामा मात्र कलमी गर्नुहोस्।
साइन (Scion) र मूलवृन्त (Rootstock) को
डाँठको मोटाइ लगभग समान भएमा कलमी छिटो जोडिन्छ र बिरुवा बलियो हुन्छ।
३.
कलमी गर्दा सधैं सफा तथा धारिलो ब्लेड प्रयोग गर्नुहोस्।
प्रत्येक बिरुवापछि ब्लेडलाई
७०% अल्कोहल वा कीटाणुनाशकले सफा गर्दा रोग एक बिरुवाबाट अर्कोमा सर्दैन।
४.
कलमीपछि उपचार (Healing) को उचित वातावरण कायम गर्नुहोस्।
पहिलो ५–७ दिन ८५–९५% आर्द्रता, २५–३०°से. तापक्रम र प्रत्यक्ष घामबाट संरक्षण
दिनुहोस्।
५.
उपचारपछि बिरुवालाई क्रमशः बाहिरी वातावरणमा अभ्यस्त (Hardening) बनाएर मात्र खेतमा
सार्नुहोस्।
६.
कलमी गरिएको बिरुवा सधैं उचाइयुक्त ड्याङ (Raised Bed) मा रोप्नुहोस्।
विशेषगरी वर्षायाम वा पानी
जम्ने क्षेत्रमा राम्रो निकासको व्यवस्था गर्नुहोस्।
७.
कलमी जोडिएको भाग (Graft Union) सधैं माटोभन्दा ५–८
से.मी. माथि राख्नुहोस्।
८.
मूलवृन्तबाट पलाएका सबै Sucker हरू तुरुन्त हटाउनुहोस्।
यसले मुख्य बिरुवाको वृद्धि र
उत्पादनमा प्रतिस्पर्धा हुन दिँदैन।
९.
साइन (Scion) बाट निस्कने सहायक जरा (Adventitious Roots) देखिनेबित्तिकै
हटाउनुहोस्।
१०.
बिरुवालाई समयमै बाँध्ने (Staking/Trellising), सन्तुलित मल व्यवस्थापन, नियमित सिँचाइ तथा
रोग–कीरा अनुगमन गर्नुहोस्।
❌ कहिल्यै नगर्नुहोस् (Must Not Do)
११.
कलमी जोडिएको भागलाई माटोभित्र गाडेर रोप्नु हुँदैन।
यसले साइनबाट आफ्नै जरा विकास
भई रोग प्रतिरोधी मूलवृन्तको फाइदा समाप्त हुन्छ।
१२.
कलमी गरेपछि बिरुवालाई सिधै घाम वा तेज हावामा नराख्नुहोस्।
उपचार पूरा नभएसम्म बिरुवा
छिट्टै ओइलिन सक्छ।
१३.
फरक उमेर वा फरक मोटाइ भएका बिरुवामा कलमी नगर्नुहोस्।
यसले कलमीको सफलता र बिरुवाको
बाँच्ने दर घटाउँछ।
१४.
कलमी गरिएको बिरुवा भएकै कारण रोग लाग्दैन भनेर लापरबाही नगर्नुहोस्।
भाइरस, कीरा तथा पातजन्य रोगहरूको नियमित व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।
१५.
अत्यधिक सिँचाइ, पानी जम्ने अवस्था, असन्तुलित रासायनिक मलको
प्रयोग तथा खेतको सरसफाइमा बेवास्ता नगर्नुहोस्।
कलमीले माटोजन्य रोगको जोखिम
घटाउँछ, तर खराब खेती व्यवस्थापनको क्षतिपूर्ति गर्न
सक्दैन। अन्तमा कलमी
(Grafting) आफैंमा चमत्कारी प्रविधि होइन, तर सही मूलवृन्त छनोट, गुणस्तरीय बिरुवा, उचित उपचार (Healing), वैज्ञानिक रोपाइँ र
राम्रो खेत व्यवस्थापनसँग संयोजन गर्दा यसले माटोजन्य रोग नियन्त्रण, उत्पादन वृद्धि, फलको गुणस्तर सुधार तथा
जलवायु परिवर्तनबाट हुने जोखिम न्यूनीकरणमा अत्यन्त प्रभावकारी र दिगो समाधान
प्रदान गर्छ।"
