ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०.२७ ॥

 

भगवद्गीताको दशौँ अध्याय (विभूति योग), श्लोक २७ मा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ—

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०.२७ ॥

अर्थ: “घोडाहरूमध्ये अमृत-मन्थनबाट उत्पन्न भएको उच्चैःश्रवा म नै हुँ; हात्तीहरूमध्ये ऐरावत म हुँ; र मनुष्यहरूमध्ये राजा म हुँ।”

१. ‘विभूति’ भन्नाले के बुझिन्छ?

दशौँ अध्यायमा श्रीकृष्णले आफूलाई संसारका प्रत्येक वस्तुको रूपमा सीमित अर्थमा होइन, आफ्नो विशेष महिमा, शक्ति, तेज, उत्कृष्टता र प्रतिनिधित्वको रूपमा देखाउनुभएको छ। यसलाई विभूति भनिन्छ। अर्थात् जहाँ कुनै गुण असाधारण रूपमा प्रकट हुन्छ—जस्तै ज्ञानमा श्रेष्ठता, शक्तिमा महानता, क्षमामा उच्चता, नेतृत्वमा आदर्शता—त्यहाँ भगवान्को विभूति देख्न सकिन्छ। त्यसैले “राजा म हुँ” भन्नुको अर्थ प्रत्येक सांसारिक राजा पूर्ण भगवान् हो भन्ने होइन; आदर्श शासन, संरक्षण, व्यवस्था र लोकपालनको दिव्य शक्ति राजधर्ममा प्रकट हुँदा त्यसलाई कृष्णको विभूति मान्नु हो।

२. किन ‘नराणां च नराधिपम्’—“मानिसहरूमध्ये राजा म हुँ” भन्नुभयो?

मानिसहरूको ठूलो समूहलाई एउटै उद्देश्य, एउटै नियम र एउटै धर्ममा बाँधेर व्यवस्था कायम गर्नु, कमजोरको रक्षा गर्नु, न्याय दिनु र समाजलाई सही दिशामा लैजानु सामान्य व्यक्तिको भन्दा उच्च जिम्मेवारी हो। त्यसैले श्रीकृष्णले मानिसहरूबीच आफूलाई नराधिप अर्थात् राजाका रूपमा देखाउनुभयो। राजा यहाँ केवल सिंहासनमा बस्ने व्यक्ति होइन, प्रजाको रक्षक र धर्मको संरक्षक हो। प्राचीन भारतीय राजधर्ममा राजाको मुख्य अर्थ “शासक” भन्दा पनि “पालक” र “रक्षक” थियो।

३. यसलाई ‘राजा भगवान् नै हो’ भनेर बुझ्नु ठीक हुन्छ?

यहाँ अत्यन्त सूक्ष्म भेद छ। गीता १०.२७ ले राजकीय पद र त्यसमा प्रकट हुने दिव्य नेतृत्वशक्तिलाई कृष्णको विभूति भनेको हो; यसले हरेक राजा व्यक्तिगत रूपमा भगवान् नै हो भनेर प्रमाणित गर्दैन। यदि कुनै राजा अन्यायी, अत्याचारी वा अधर्मी हुन्छ भने उसको अन्यायलाई “कृष्णको इच्छा” भनेर स्वीकार गर्नु गीता-विरुद्ध हुन्छ। बरु राजधर्म पालन गर्ने, न्याय गर्ने, प्रजाको हितलाई आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि राख्ने राजामा कृष्णको विभूति बढी प्रकट भएको मान्न सकिन्छ।

४. यही कारणले राजा ‘पिता’ जस्तै किन मानिन्थ्यो?

राजधर्मको परम्परामा राज्यलाई केवल कर उठाउने संस्था होइन, प्रजाको संरक्षण गर्ने परिवारसरहको व्यवस्था मानिन्थ्यो। राजा प्रजाको सुरक्षा, न्याय, अन्न, सामाजिक शान्ति र बाह्य आक्रमणबाट रक्षा गर्ने जिम्मेवार व्यक्ति थियो। त्यसैले शास्त्रीय परम्परामा राजालाई पितृवत् व्यवहार गर्नुपर्ने आदर्श दिइन्छ। यसको सुन्दर अर्थ के हो भने राजाको अधिकार जति ठूलो हुन्छ, उसको कर्तव्य पनि त्यति नै ठूलो हुन्छ। श्रीकृष्णको विभूति सिद्धान्तले राजालाई विशेष सुविधा होइन, विशेष धर्म र उत्तरदायित्व सम्झाउँछ।

५. ‘ऐरावत’ र ‘राजा’लाई एउटै श्लोकमा राख्नुको पनि अर्थ छ

श्रीकृष्णले पहिले “ऐरावतं गजेन्द्राणाम्” भन्नुभयो—हात्तीहरूमध्ये ऐरावत म हुँ—र त्यसपछि “नराणां च नराधिपम्” भन्नुभयो। ऐरावत देवताहरूका राजा इन्द्रसँग सम्बन्धित दिव्य गजराज हो; त्यसैगरी मानिसहरूको सामाजिक व्यवस्थामा राजा सर्वोच्च नेतृत्वको प्रतीक हो। यसरी श्लोकले उत्कृष्टताको क्रम देखाउँछ—घोडामा उच्चैःश्रवा, हात्तीमा ऐरावत, मानिसमा नराधिप। जहाँ कुनै वर्गको सर्वोच्च, विशिष्ट र आदर्श शक्ति प्रकट हुन्छ, त्यहाँ भगवान्को विभूति देख्न सकिन्छ।

६. तर गीता राजालाई निरंकुश अधिकार दिँदैन

यो कुरा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। श्रीकृष्ण स्वयं अर्जुनलाई युद्धमा धर्मको पक्षमा उभिन भन्नुहुन्छ। त्यसैले राजा भए पनि यदि उसले धर्म छोड्यो भने केवल पदका कारण उसको प्रत्येक कर्म धार्मिक हुँदैन। राजामा कृष्णको विभूति तब देखिन्छ जब राजशक्ति + न्याय + करुणा + प्रजापालन + सत्य + धर्म एकसाथ हुन्छन्। त्यसैले गीता पढ्दा “राजा भगवान्को प्रतिनिधि हो” भन्ने भावसँगै “राजाले भगवान्को प्रतिनिधिजस्तो आचरण गर्नुपर्छ” भन्ने दोस्रो पक्ष अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

७. यसलाई आजको लोकतान्त्रिक समाजमा कसरी बुझ्ने?

आधुनिक समयमा “नराधिप”को भावलाई केवल वंशानुगत राजा वा राजतन्त्रमा सीमित गर्नु आवश्यक छैन। यसको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ जनताको नेतृत्व गर्ने सर्वोच्च जिम्मेवारीमा रहेको व्यक्ति हो। राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, राजा, प्रशासक वा कुनै जिम्मेवार नेतृत्वकर्ता—जो प्रजाको हित, न्याय र राष्ट्रको संरक्षणका लागि आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्छ—उसमा राजकीय विभूतिको केही अंश देख्न सकिन्छ। तर पद ठूलो हुँदैमा व्यक्ति महान् हुँदैन; पदलाई धर्मपूर्वक प्रयोग गर्दा मात्र त्यो पद कृष्णको विभूतिको माध्यम बन्छ।

८. त्यसैले श्रीकृष्णको सन्देशको सार यस्तो हुन्छ

“मलाई केवल मन्दिरमा मात्र नखोज; संसारमा जहाँ असाधारण धर्म, शक्ति, तेज, ज्ञान, संरक्षण र नेतृत्व देखिन्छ, त्यहाँ मेरो विभूति चिन।” घोडामा उच्चैःश्रवा, हात्तीमा ऐरावत र मानिसमा नराधिप—यी सबै त्यसैका उदाहरण हुन्। त्यसैले “नराणां च नराधिपम्” लाई राजाको व्यक्तिगत पूजा गर्ने आदेशभन्दा पनि राजधर्मको आध्यात्मिक आदर्शका रूपमा बुझ्नु गीता-सम्मत हुन्छ। आदर्श राजा भनेको आफ्ना लागि प्रजा होइन, प्रजाका लागि आफू भन्ने व्यक्ति हो। यही अर्थमा राजा समाजको “पालक” हुँदा श्रीकृष्णको राजकीय विभूति प्रकट हुन्छ।